در دنیای پرشتاب امروز، بسیاری از ما بدون آنکه متوجه باشیم، عادت های مخرب دندان داریم که به مرور زمان به آنها آسیب میرسانند. این عادتهای به ظاهر بیخطر میتوانند باعث سایش مینای دندان، ترک خوردن دندانها، تحلیل لثه و مشکلات متعدد دیگر شوند. جالب اینجاست که اغلب این عادتها زمانی انجام میشوند که کاملاً ناخودآگاه هستیم – هنگام تمرکز بر کار، استرس یا حتی خواب.
بر اساس تحقیقات انجمن دندانپزشکی آمریکا، بیش از ۶۰٪ از آسیبهای دندانی ناشی از عادت های مخرب دندان است، نه پوسیدگی یا بیماری لثه. این آمار نشاندهنده اهمیت شناسایی و اصلاح این عادتها قبل از ایجاد آسیبهای جبرانناپذیر است.
طبقهبندی عادت های مخرب دندان ها
- عادتهای مربوط به استرس و اضطراب
- عادتهای غذایی مخرب
- عادتهای بهداشتی نادرست
- عادتهای شغلی و روزمره
- عادتهای ورزشی و تفریحی
- عادتهای مربوط به استرس و اضطراب
۱. دندانقروچه (براکسیسم)
انواع دندانقروچه:
- شبانه: در خواب اتفاق میافتد
- روزانه: هنگام بیداری و معمولاً ناخودآگاه
مکانیسم آسیب:
- سایش مینا: فشار تا ۲۵۰ پوند بر اینچ مربع
- ترک دندان: استرس مکانیکی مکرر
- حساسیت دندان: از بین رفتن لایه محافظ
- درد فک و سردرد: فشار بر عضلات جونده
- تحلیل لثه: فشار مستقیم بر بافت لثه
علائم هشداردهنده:
- سردرد صبحگاهی
- درد فک یا صورت
- حساسیت دندانها
- صدای کلیک فک
- سایش قابل مشاهده روی دندانها
راهکارهای اصلاح:
الف) مدیریت استرس
- تکنیکهای آرامسازی: مدیتیشن، تنفس عمیق
- ورزش منظم: کاهش هورمونهای استرس
- مشاوره: درمان شناختی-رفتاری
ب) محافظت فیزیکی
- نایت گارد: محافظ شبانه سفارشی
- اسپلینت: برای موارد شدید
- تمرینات شل کردن فک: روزانه ۵-۱۰ دقیقه
ج) تغییرات رفتاری
- آگاهیبخشی: یادآوری برای شل کردن فک
- یادداشت برداری: ثبت زمانهای دندانقروچه
- جایگزین کردن: جویدن آدامس بدون قند
دکتر سارا کاظمی، متخصص اختلالات مفصل فکی-گیجگاهی توضیح میدهد:
«دندانقروچه یکی از مخربترین عادت های مخرب دندان است. بسیاری از بیماران متوجه نیستند که این کار را انجام میدهند تا زمانی که آسیب جدی ایجاد شود. کلید درمان، ترکیب مدیریت استرس با محافظت فیزیکی است.»
۲. فشردن فکها
تفاوت با دندانقروچه:
- فشار بدون سایش
- معمولاً در طول روز
- اغلب هنگام تمرکز یا استرس
آسیبهای وارده:
- خستگی عضلات جونده
- سردردهای تنشی
- درد مفصل فک
- افزایش حساسیت دندانها
راهکارهای اصلاح:
- نشانههای بصری: یادداشت در محل کار
- تنظیم هشدار: هر ساعت برای بررسی وضعیت فک
- تمرین “لبهای بسته، دندانهای جدا”: نگه داشتن این وضعیت
- ماساژ عضلات فک: روزانه ۲-۳ دقیقه
۳. جویدن ناخن (اونیکوفاژی)
آمار نگرانکننده:
- ۲۰-۳۰٪ جمعیت عمومی
- شیوع بیشتر در زنان جوان
- اغلب از کودکی شروع میشود
آسیبهای دندانی:
- ترک و لب پر شدن دندانهای جلو: فشار غیرطبیعی
- سایش مینا: تماس مکرر با ناخن
- مشکلات فک: فشار بر مفصل تمپوروماندیبولار
- عفونت: انتقال باکتری از ناخن به دهان
راهکارهای اصلاح:
الف) درمان ریشهای
- شناسایی محرکها استرس، بیحوصلگی، کمالگرایی
- درمان روانشناختی: CBT، درمان پذیرش و تعهد
- گروههای حمایتی: اشتراک تجربیات
ب) راهکارهای عملی
- لاک تلخ: یادآوری فوری
- ناخن مصنوعی: ایجاد مانع فیزیکی
- جایگزین کردن: جویدن آدامس یا هویج
- مراقبت از ناخن: مانیکور منظم
ج) تکنیکهای خودآگاهی
- دستکش نازک: در مواقع پرخطر
- یادداشت برداری: ثبت دفعات و موقعیتها
- پاداش: برای دورههای بدون جویدن
۴. جویدن اشیاء غیرخوراکی
اشیاء شایع:
- خودکار، مداد
- عینک
- سنجاقسر
- یخ
- خلال دندان
آسیبهای خاص:
جویدن یخ:
- ترک مینا: اختلاف دمای شدید
- پرکردگیهای شکسته: فشار مستقیم
- حساسیت دندان: آسیب به ساختار دندان
جویدن خودکار:
- سایش انتخابی: دندانهای خاص
- عفونت: باکتریهای روی خودکار
- مشکلات فک: فشار نامتقارن
راهکارهای اصلاح:
- جایگزینهای سالم: آدامس بدون قند، سبزیجات ترد
- تغییر عادت: نگه داشتن خودکار دور از دهان
- آگاهیبخشی: دوستان و همکاران را در جریان بگذارید
- محافظت دندان: در موارد شدید استفاده از محافظ
عادتهای غذایی مخرب
۱. مصرف مکرر نوشیدنیهای اسیدی
نوشیدنیهای خطرناک:
- نوشابههای گازدار (pH 2.5-3.5)
- آبمیوههای صنعتی
- نوشیدنیهای انرژیزا
- شراب
- چای میوهای
مکانیسم آسیب (فرسایش شیمیایی):
- حل شدن مینا: اسید فسفریک، سیتریک اسید
- حساسیت دندان: از بین رفتن لایه محافظ
- تغییر رنگ: نفوذ رنگدانهها به عاج
- پوسیدگی: باکتریها به عاج آسیبپذیر حمله میکنند
راهکارهای اصلاح:
الف) کاهش مصرف
- محدود کردن: حداکثر یک بار در روز
- رقیق کردن: با آب یا یخ
- جایگزینی: آب گازدار با طعم طبیعی
ب) تکنیکهای مصرف ایمن
- استفاده از نی: کاهش تماس با دندانها
- مصرف همراه غذا: بزاق بیشتر برای خنثیسازی
- شستشوی دهان با آب: بلافاصله پس از مصرف
- انتظار برای مسواک زدن: حداقل ۳۰ دقیقه
ج) محافظت پیشگیرانه
- خمیردندان ضد فرسایش: با فلوراید بالا
- دهانشویه فلورایده: روزانه
- آدامس بدون قند: تحریک بزاق
۲. خوردن تنقلات شیرین مکرر
مشکل اصلی:
- حمله اسیدی مکرر: هر بار مصرف قند
- زمان ترمیم ناکافی: بین وعدهها
- چسبندگی: برخی تنقلات به دندان میچسبند
تنقلات پرخطر:
- آب نبات چسبنده
- میوههای خشک شده
- کیک و شیرینی
- چیپس و کراکر
راهکارهای اصلاح:
الف) برنامهریزی تغذیهای
- وعدههای غذایی منظم: کاهش نیاز به تنقلات
- تنقلات سالم: پنیر، آجیل، سبزیجات
- زمانبندی: مصرف شیرینی بلافاصله پس از وعده اصلی
ب) تکنیکهای مصرف
- مصرف یکجا: به جای خوردن تدریجی
- شستشوی دهان: پس از مصرف
- جویدن آدامس بدون قند: تحریک بزاق
ج) جایگزینهای سالم
| تنقلات مضر | جایگزین سالم | فواید |
| آب نبات چسبنده | توت تازه | آنتیاکسیدان، فیبر |
| چیپس | هویج یا خیار | ویتامین، بافت تمیزکننده |
| کیک | ماست یونانی | پروتئین، پروبیوتیک |
| شیرینی | آجیل خام | چربی سالم، مواد معدنی |
۳. استفاده نادرست از دندانها به عنوان ابزار
موارد شایع:
- باز کردن درب بطری
- پاره کردن بستهبندی
- باز کردن گیره کاغذ
- بریدن نخ یا نوار
آسیبهای احتمالی:
- ترک یا شکستن دندان: فشار بیش از حد
- پرکردگیهای شکسته: ترمیمهای قدیمی
- آسیب به لثه: بریدگی یا ساییدگی
- مشکلات فک: فشار نامتقارن
راهکارهای اصلاح:
- آموزش: دندانها فقط برای جویدن غذا هستند
- دسترسی به ابزار مناسب: قیچی، دربباز کن
- یادآوری بصری: برچسب روی میز کار
- پاداش: برای استفاده از ابزار مناسب
رفتار های بهداشتی نادرست جزء عادت های مخرب دندان
۱. مسواک زدن با فشار زیاد
نشانههای فشار زیاد:
- مسواک فرسوده شده در ۱-۲ ماه
- تحلیل لثه
- حساسیت دندانها
- خونریزی لثه
آسیبهای وارده:
- تحلیل لثه: از بین رفتن بافت محافظ
- سایش مینا: از بین رفتن لایه محافظ دندان
- حساسیت دندان: نمایان شدن عاج
- عفونت: زخمهای لثه
راهکارهای اصلاح:
الف) تکنیک صحیح
- مسواک نرم: برس نرم با سر کوچک
- زاویه ۴۵ درجه: نسبت به خط لثه
- حرکات لرزشی ملایم: نه مالش شدید
- زمان کافی: ۲ دقیقه کامل
ب) ابزارهای کمکی
- مسواک برقی با سنسور فشار: هشدار هنگام فشار زیاد
- تایمر: اطمینان از زمان کافی
- آینه: مشاهده مستقیم تکنیک
ج) تمرینات آموزشی
- مسواک زدن با دست غیرغالب: کاهش قدرت فشار
- استفاده از انگشت: تمرین فشار مناسب
- بازخورد حرفهای: معاینه توسط دندانپزشک
۲. استفاده نادرست از نخ دندان
اشتباهات شایع:
- حرکت ارهای شدید
- فشار به لثه
- نخ دندان نامناسب
- عدم تمیز کردن همه سطوح
آسیبهای وارده:
- بریدگی لثه: آسیب فیزیکی
- تحلیل لثه: فشار مداوم
- عفونت: زخمهای باز
- بیاثر شدن: تمیز نشدن کامل
راهکارهای اصلاح:
الف) تکنیک صحیح
- طول کافی: ۴۵-۶۰ سانتیمتر
- حرکت C شکل: دور دندان
- لغزاندن ملایم: نه فشار ناگهان
- تمیز کردن همه دندانها: عقبترین دندانها هم
ب) ابزارهای جایگزین
- سوپر فلاس: برای دندانهای با فاصله کم
- فلاس تریدر: برای بریج و ایمپلنت
- مسواک بین دندانی: برای فضاهای باز
- واتر فلاسر: برای حساسیت لثه
ج) آموزش عملی
- نمایش توسط دندانپزشک: تکنیک صحیح
- تمرین با آینه: مشاهده مستقیم
- استفاده از رنگآمیزی پلاک: بررسی اثربخشی
۳. استفاده بیش از حد از سفیدکنندههای خانگی
خطرات:
- حساسیت دندان: آسیب به عاج
- سایش مینا: مواد ساینده
- سوختگی لثه: مواد شیمیایی
- نتایج ناهموار: سفیدی غیریکنواخت
راهکارهای اصلاح:
- مشاوره حرفهای: قبل از هرگونه سفید کردن
- محصولات تأیید شده: دارای تأییدیه ADA
- دستورالعمل دقیق: پیروی از زمانبندی
- مراقبت از لثه: استفاده از محافظ
عادتهای شغلی و روزمره
۱. نگه داشتن اشیاء بین دندانها
موارد شایع:
- سوزن خیاطی
- میخ
- گیره کاغذ
- ناخن
خطرات:
- سایش انتخابی: دندانهای خاص
- ترک دندان: فشار ناگهانی
- بلع تصادفی: خطر خفگی
- عفونت: باکتریهای روی اشیاء
راهکارهای اصلاح:
- آگاهیبخشی: خطرات را بشناسید
- جایگزینهای ایمن: نگهدارنده مخصوص
- تغییر عادت: تمرین برای عدم استفاده
- محیط کار ایمن: سازماندهی وسایل
۲. تنفس دهانی
علل:
- انسداد بینی
- عادت
- مشکلات ساختاری
تأثیر بر دندانها:
- خشکی دهان: کاهش محافظت بزاق
- پوسیدگی: محیط مناسب برای باکتریها
- بوی بد دهان: رشد باکتریهای بیهوازی
- مشکلات لثه: التهاب مزمن
راهکارهای اصلاح:
الف) درمان علت اصلی
- معاینه ENT: بررسی انسداد بینی
- درمان آلرژی: کنترل علائم
- جراحی: در موارد ساختاری
محتوای مرتبط: معاینه دندانپزشکی
ب) تمرینات تنفسی
تنفس بینی آگاهانه: روزانه ۵-۱۰ دقیقه
- تمرینات یوگا: پرانایاما
- نوار بینی: کمک به تنفس بینی در شب
ج) مراقبتهای حمایتی
- مرطوبکننده هوا: در اتاق خواب
- بزاق مصنوعی:
- آدامس بدون قند: تحریک تولید بزاق
- نوشیدن آب کافی: حداقل ۸ لیوان در روز
حتما مطالعه شود:
۳. وضعیت بدنی نامناسب هنگام کار یکی از عادت های مخرب دندان
تأثیر بر سلامت دهان:
- فشار بر مفصل فک: وضعیت نامناسب سر و گردن
- دندانقروچه: استرس ناشی از وضعیت بدنی
- سردردهای تنشی: ارتباط با وضعیت بدن
راهکارهای اصلاح:
الف) ارگونومی محل کار
- ارتفاع مناسب میز و صندلی: آرنج در زاویه ۹۰ درجه
- پشتیبانی کم صندلی ارگونومیک
- موقعیت مانیتور: سطح چشم یا کمی پایینتر
- استراحتهای مکرر: هر ۳۰ دقیقه حرکت
ب) تمرینات اصلاحی
- کشش گردن: روزانه ۵-۱۰ دقیقه
- تقویت عضلات پشت: ورزشهای مناسب
- -گاهی از وضعیت بدن: تنظیم هشدار
ج) درمانهای کمکی
- فیزیوتراپی: برای مشکلات مزمن
- ماساژ درمانی: ریلکسیشن عضلات
- طب سوزنی: کاهش تنش
عادتهای ورزشی و تفریحی
۱. ورزش بدون محافظ دهان
ورزشهای پرخطر:
- بوکس، هنرهای رزمی
- هاکی، فوتبال آمریکایی
- بسکتبال، والیبال
- دوچرخهسوری، اسکیت
آسیبهای احتمالی:
- شکستن دندان: ضربه مستقیم
- بریدگی لب یا زبان: تماس با دندانها
- آسیب فک: ضربه به چانه
- آسیب مغزی: ضربه منتقل شده
راهکارهای اصلاح:
الف) استفاده از محافظ دهان
- محافظ سفارشی بهترین محافظت
- محافظ نیمهسفارشی: قابل تنظیم
- محافظ آماده حداقل محافظت
ب) آموزش و آگاهی
- آموزش ورزشکاران: اهمیت محافظ دهان
- الگوسازی: ورزشکاران حرفهای
- قوانین اجباری: در ورزشهای پرخطر
ج) مراقبت از محافظ
- تمیز کردن منظم: پس از هر استفاده
- نگهداری مناسب: در جعبه مخصوص
- تعویض به موقع: هر ۱-۲ سال یا پس از آسیب
۲. شنا در استخرهای کلردار
تأثیر کلر بر دندانها:
- فرسایش مینا: اسیدیته آب
- لکهدار شدن دندانها: کلر و مواد شیمیایی
- حساسیت دندان: از بین رفتن مینا
راهکارهای محافظت:
- شستشوی دهان با آب: بلافاصله پس از شنا
- مسواک زدن: حداقل ۳۰ دقیقه پس از شنا
- استفاده از محافظ دهان: هنگام شناهای طولانی
- محدود کردن زمان: در استخرهای بسیار کلردار
۳. نواختن سازهای بادی
سازهای پرخطر:
- ساکسیفون، کلارینت
- ترومپت، ترومبون
- فلوت، ابوا
مشکلات شایع:
- فشار بر دندانها: وضعیت خاص دهان
- مشکلات فک فشار مداوم
- سایش دندان تماس با قطعه دهانی
راهکارهای اصلاح:
- محافظ دهان مخصوص: برای نوازندگان
- تمرینات شل کردن فک: پس از نواختن
- معاینات منظم دندانپزشکی: پایش تغییرات
- تکنیک صحیح: آموزش توسط استاد مجرب
برنامه ۲۱ روزه برای ترک عادت های مخرب دندان
فلسفه برنامه:
- تشکیل عادت جدید نیاز به ۲۱ روز تکرار دارد
- تمرکز بر یک عادت در هر زمان
- پشتیبانی و پیگیری منظم
ساختار برنامه:
- هفته اول: آگاهی و شناسایی
- روز ۱-۳: ثبت دفعات عادت مخرب
- روز ۴-۷: شناسایی محرکها و موقعیتها
هفته دوم: جایگزینی و تمرین
- روز ۸-۱۴: تمرین عادت جایگزین
- تمرین روزانه: ۱۰-۱۵ دقیقه تمرین آگاهانه
هفته سوم: تثبیت و یکپارچگی
- روز ۱۵-۲۱: یکپارچه کردن عادت جدید
- پاداش: برای موفقیتهای کوچک
ابزارهای کمکی:
- اپلیکیشنهای ترک عادت: ردیابی پیشرفت
- گروههای حمایتی: اشتراک تجربیات
- یادآورهای بصری: برچسب، یادداشت
- پاداشهای معنوی: نه مادی
نقش دندانپزشک در شناسایی و درمان عادت های مخرب دندان
معاینه تشخیصی:
- ارزیابی سایش: الگوهای سایش دندان
- بررسی لثه: علائم تحلیل یا التهاب
- ارزیابی مفصل فک: صدا، محدودیت حرکت
- پرسشنامه: شناسایی عادتهای احتمالی
درمانهای تخصصی:
۱. محافظهای دندانی
- نایت گارد: برای دندانقروچه
- محافظ ورزشی: سفارشی
- محافظ موقعیتی: برای عادتهای خاص
۲. درمانهای ترمیمی
- باندینگ: ترمیم دندانهای ساییده شده
- ونیر: برای آسیبهای گسترده
- روکش: برای دندانهای شدیداً آسیب دیده
۳. درمانهای پریودنتال
- پیوند لثه: برای تحلیل لثه
- جراحی پریودنتال: برای آسیبهای پیشرفته
۴. درمانهای ارتودنسی
- الاینرهای شفاف: برای اصلاح موقعیت
- براکت: برای مشکلات شدید
آموزش و مشاوره:
- جلسات آموزشی: تکنیکهای صحیح
- بروشورهای آموزشی: اطلاعات مکتوب
- پیگیری منظم: بررسی پیشرفت
همین حالا با رزرو نوبت از دندانپزشکی سعادت از خدمات و مشاوره تخصصی ما بهره مند شوید.
پیشگیری از عادت های مخرب دندان در کودکان
عادتهای شایع کودکان:
- مکیدن انگشت: تا ۴ سالگی طبیعی است
- استفاده طولانی از پستانک: بعد از ۲ سالگی مشکلساز
- جویدن اشیاء: مداد، اسباببازی
- دندانقروچه:شایع در خواب
راهکارهای پیشگیرانه:
۱. مداخله زودهنگام
- معاینات منظم: از ۱ سالگی
- آموزش والدین: شناسایی علائم
- درمان به موقع: پیش از ایجاد آسیب
۲. رویکردهای رفتاری
- تقویت مثبت: پاداش برای ترک عادت
- حواسپرتی: هنگام تمایل به عادت
- الگوسازی: رفتارهای صحیح
۳. ابزارهای کمکی
- طعمهای تلخ: برای مکیدن انگشت
- پستانک ارتودنتیک: طراحی مناسب
- محافظ دهان: برای دندانقروچه
همکاری با متخصصان:
- روانشناس کودک: برای عادتهای عمیق
- گفتاردرمانگر: برای مشکلات مکیدن
- ارتدونتیست: برای مشکلات دندانی
تکنولوژیهای کمکی برای ترک عادتها
۱. اپلیکیشنهای موبایل
- ردیابی عادتها: ثبت دفعات
- یادآوری: هشدارهای منظم
- گزارشگیری: تحلیل پیشرفت
- جامعه حمایتی: ارتباط با دیگران
۲. دستگاههای پوشیدنی
سنسورهای فک: تشخیص دندانقروچه
دستبندهای ویبره: هشدار هنگام عادت
راهحلهای واقعیت مجازی: آموزش تکنیکها
۳. ابزارهای بیوفیدبک
- سنسورهای EMG: فعالیت عضلات فک
- بازخورد لحظهای: آگاهی از تنش
- تمرینات هدفمند کاهش فعالیت عضلات
۴. درمانهای دیجیتال
- برنامههای CBT آنلاین: درمان شناختی-رفتاری
- مشاوره از راه دور: دسترسی به متخصصان
- گروههای حمایتی آنلاین: اشتراک تجربیات
نتیجهگیری
عادت های مخرب دندان دشمنان خاموشی هستند که به تدریج و بدون درد واضح، به سلامت دهان آسیب میرسانند. خبر خوب این است که با آگاهی، اراده و راهنمایی صحیح، میتوان این عادتها را ترک کرد و از آسیبهای بیشتر پیشگیری نمود.
نکات کلیدی به یاد داشته باشید:
- آگاهی اولین قدم است: بسیاری از عادتها ناخودآگاه هستند
- درمان زودهنگام مؤثرتر است: قبل از ایجاد آسیب جدی اقدام کنید
- رویکرد چندوجهی: ترکیب درمان دندانی با تغییر رفتاری
- پشتیبانی حرفهای: دندانپزشک میتواند بهترین راهنما باشد
- صبوری: ترک عادت نیاز به زمان و تمرین دارد
سلامت دندانها سرمایهای است که با مراقبت روزمره حفظ میشود. با شناسایی و ترک عادت های مخرب دندان، نه تنها از هزینههای درمانی آینده جلوگیری میکنید، بلکه کیفیت زندگی خود را نیز بهبود میبخشید.
آیا نگران عادتهای روزمرهای هستید که ممکن است به دندانهایتان آسیب بزند؟ کلینیک تخصصی دندانپزشکی سعادت با رویکردی جامع به شناسایی و درمان عادتهای مخرب دندانی میپردازد.
سوالات متداول (FAQ)
چگونه بفهمم عادتهایم به دندانهایم آسیب میزند؟
علائم هشداردهنده:
– حساسیت دندانها به سرما یا گرما
– سردردهای صبحگاهی
– درد فک یا صورت
– سایش قابل مشاهده روی دندانها
– تحلیل لثه
– ترک یا لب پر شدن دندانها
آیا آسیبهای ناشی از عادت های مخرب دندان قابل درمان هستند؟
بله، با درمان مناسب:
– سایش خفیف: درمان با فلوراید، تغییر عادت
– سایش متوسط: باندینگ، ونیر
– سایش شدید:وکش، درمان ریشه
– تحلیل لثه: وند لثه
– مشکلات فک: یزیوتراپی، اسپلینت
چقدر طول میکشد تا یک عادت های مخرب دندان را ترک کنم؟
زمانبندی تقریبی:
– آگاهی: ۱-۲ هفته
– جایگزینی:-۴ هفته
– تثبیت: ۳ ماه
– یکپارچگی کامل:-۶ ماه
نکته:رچه عادت قدیمیتر باشد، ترک آن زمان بیشتری میبرد.
آیا داروهایی برای ترک عادتهایی مانند دندانقروچه وجود دارد؟
در موارد شدید ممکن است تجویز شود:
– شلکنندههای عضلانی: ای کاهش تنش
– ضداضطراب: ر استرس عامل اصلی باشد
-بوتاکس: برای هش قدرت عضلات جونده
– توجه: همه داروها با تحت نظر پزشک مصرف شوند
چگونه متوانم به کودکم کمک کنم عادت مکیدن انگشت را ترک کند؟
راهکارهای مرحلهای:
۱. درک علت: سترس، بیحوصلگی، نیاز به آرامش
۲. جایگزینهای سالم:سباببازی، پتو
۳. تقویت مثبت: داش برای پیشرفت
۴. ابزارهای کمکی: طعمهای تلخ
۵.صبر و حوصله: فشار نیاورید